Kể “Chuyện đình trong phố” – Mở lối cho kinh tế sáng tạo trên nền di sản

Chuyện của đình…

Giữa lòng phố cổ Hà Nội, nơi những cửa hàng san sát, dòng người và phương tiện luôn tấp nập vẫn luôn có những khoảng lặng yên bình bền bỉ tồn tại qua hàng trăm năm. Cái không gian ấy lặng lẽ đến nỗi, không phải ai đi qua cũng có thể nhận ra. Thế nhưng, đằng sau những cánh cổng tưởng chừng bình dị ấy là cả một câu chuyện về lịch sử hình thành Thăng Long, về những lớp cư dân đã đến đây lập nghiệp, về các phường, phố nghề từng làm nên sự phồn thịnh của Kẻ Chợ

Trong tiến trình phát triển của Thăng Long, những người thợ thủ công, thương nhân từ các làng nghề ở nhiều vùng miền đã tìm về kinh đô sinh sống và hành nghề. Họ mang theo kỹ năng sản xuất, tập quán sinh hoạt, tín ngưỡng và truyền thống quê hương, từng bước hình thành nên các phường nghề, phố nghề đặc trưng. Cùng với quá trình lập nghiệp, những cộng đồng ấy dựng đình, lập nơi thờ tự để tưởng nhớ Thành hoàng, thờ các vị Tổ nghề và những người có công truyền dạy, phát triển nghề nghiệp.

Vì thế, sự tồn tại của những ngôi đình trong phố cổ chính là một dấu ấn đặc biệt của mối quan hệ giữa làng và phố. Những người thợ rời làng quê để đến kinh thành nhưng không tách rời cội nguồn văn hóa, họ mang theo phong tục truyền thống, ý thức về cộng đồng nghề nghiệp. Và ngôi đình chính là nơi kết nối tín ngưỡng tâm linh, duy trì những sinh hoạt kiểu “đất lề quê thói” và quan trọng hơn cả là điểm tựa tinh thần giữa một không gian đô thị mới.

Không mang những hình dung thông thường về đình làng ở những vùng quê với sân đình, cây đa, giếng nước, đình trong phố cổ thường khiêm nhường về diện tích, nằm xen giữa các công trình nhà ở và cửa hàng. Tuy nhiên, giá trị của chúng không nằm ở quy mô kiến trúc mà ở những lớp ký ức văn hóa được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Ở đó, người dân có nơi tưởng nhớ Thành hoàng, Tổ nghề, thực hành tín ngưỡng, duy trì các nghi lễ truyền thống và gặp gỡ nhau trong những dịp sinh hoạt cộng đồng. Đình không chỉ là nơi hướng về quá khứ mà còn là không gian gắn kết những người cùng nghề, cùng phố, cùng chia sẻ một lịch sử lập nghiệp.

Có thể nói, nếu những con phố kể câu chuyện về hoạt động buôn bán, những ngôi nhà cổ phản ánh kiến trúc và lối sống của cư dân thì các ngôi đình giúp chúng ta hiểu sâu hơn về nguồn gốc nghề nghiệp, tổ chức phường hội và cấu trúc tinh thần đã làm nên diện mạo nghìn năm của Kẻ Chợ.

Đình Kim Ngân tại số 42-44 Hàng Bạc là một ví dụ tiêu biểu. Ngôi đình gắn với lịch sử nghề kim hoàn, lưu giữ ký ức về những người thợ bạc từ làng Châu Khê (Hải Dương) tìm đến Thăng Long lập nghiệp, phát triển nghề chế tác vàng bạc và hình thành nên phố Hàng Bạc nổi tiếng. Tại đây, Tổ nghề kim hoàn Lưu Xuân Tín được thờ phụng, nhắc nhớ về truyền thống nghề nghiệp và đạo lý uống nước nhớ nguồn của những người thợ.

Đình Tú Thị ở phố Yên Thái gắn với nghề thêu truyền thống và Tổ nghề Lê Công Hành. Đình Hà Vĩ ở phố Hàng Hòm thờ Tiến sĩ Trần Lư, người gắn với nghề sơn ta, thếp vàng. Đình Phả Trúc Lâm ở Hàng Hành gắn với Tổ nghề da giày, Tiến sĩ Nguyễn Thời Trung. Đình Yên Thái lưu giữ câu chuyện về Nguyên phi Ỷ Lan và nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa. Đình Xuân Phiến Thị ở Hàng Quạt gắn với nghề làm quạt, đình Lò Rèn gắn với nghề rèn sắt….

Mỗi ngôi đình là một địa chỉ văn hóa, một mảnh ghép trong bức tranh đa dạng của các phường nghề Thăng Long. Những tên phố Hàng vì thế không chỉ đơn thuần là địa danh, mà còn là dấu tích của lịch sử sản xuất, giao thương và sự hình thành các cộng đồng nghề nghiệp.

Phía sau câu chuyện về các vị Tổ nghề còn có một mối liên hệ thú vị giữa tri thức khoa bảng và kỹ nghệ thủ công. Nhiều vị Thành hoàng, Tiên hiền, Tổ nghề gắn với các di tích phố cổ và làng nghề Thăng Long xưa vốn là những nhà Nho, Tiến sĩ có tên trên bia đá Văn Miếu – Quốc Tử Giám như Lương Như Hộc, Phạm Đôn Lễ, Trần Lư, Phùng Khắc Khoan, Lê Công Hành, Nguyễn Thời Trung…

Đây cũng là một góc nhìn đáng chú ý mà dự án “Chuyện Đình trong Phố” muốn gợi mở: Lịch sử nghề thủ công Việt Nam không chỉ được tạo dựng bằng đôi bàn tay khéo léo của người thợ, mà còn có sự đóng góp của tri thức, tư duy và tinh thần sáng tạo – Sự gặp gỡ giữa trí tuệ của những nhà khoa bảng với tài hoa của người thợ đã góp phần tạo nên sức sống kinh tế của Thăng Long – Kẻ Chợ qua nhiều thế kỷ.

Nghệ thuật đương đại trong không gian đình – Đánh thức không gian di sản

Trải qua những biến động lịch sử và quá trình đô thị hóa, không ít ngôi đình trong phố cổ từng bị lấn chiếm, biến dạng kiến trúc, thu hẹp diện tích, thay đổi công năng… Cũng đã từng có một thời gian dài, Hà Nội tập trung nguồn lực, đầu tư tu bổ phục hồi di tích, và sau đó nó đơn thuần chỉ là nơi để thờ tự, tuần rằm mùng một nhang khói mà thiếu các hoạt động kết nối với đời sống cộng đồng. Cùng với đó, sự vận động của đời sống cũng khiến các phường nghề, phố nghề có sự dịch chuyển, mai một, nhiều phố nghề chỉ còn tên gọi không còn duy trì nghề,

Đã từng có rất nhiều câu hỏi được đặt ra, làm thế nào để những ngôi đình không chỉ được bảo tồn về mặt kiến trúc mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, Và dự án “Chuyện Đình trong Phố” lựa chọn một hướng đi đáng chú ý: Sử dụng nghệ thuật như phương tiện kết nối di sản với công chúng, đưa những câu chuyện lịch sử, nghề nghiệp và tín ngưỡng trở lại với đời sống đô thị.

Được khởi nguồn từ thực hành nghệ thuật cá nhân của nghệ sĩ, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn với dự án nhiếp ảnh, sắp đặt “Tôi đi tìm ngôi nhà chung”, hành trình này đã phát triển thành chuỗi dự án nghệ thuật đối thoại với di sản tại hệ thống các ngôi đình phố cổ trong gần 3 năm qua.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Nguyễn Thế Sơn là: Không xem đình như một không gian kiến trúc tĩnh lặng, chỉ có chức năng lưu giữ những giá trị của quá khứ. Thay vào đó, đình được nhìn nhận như một “ngôi nhà chung”, một hạ tầng ký ức lưu giữ tri thức nghề, đạo lý nghề và bản sắc cộng đồng. Nghệ thuật đương đại được đưa vào để tạo nên những cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa nghệ nhân với nghệ sĩ, giữa những giá trị truyền thống với cách biểu đạt sáng tạo của thế hệ hôm nay.

Trong khuôn khổ dự án, mỗi ngôi đình được tiếp cận từ chính câu chuyện và đặc trưng di sản của mình. Ở đình Nam Hương, công chúng có cơ hội đối thoại với nghệ thuật tranh Hàng Trống, một dòng tranh dân gian gắn bó sâu sắc với văn hóa Hà Nội. Đình Phả Trúc Lâm gắn với câu chuyện nghề da giày; đình Hà Vĩ là không gian giới thiệu nghề sơn mài; đình Tú Thị kết nối với nghề thêu truyền thống; đình Yên Thái gợi mở câu chuyện nghề dệt; đình Kim Ngân kể về nghề kim hoàn; đình Cổ Vũ đối thoại với lịch sử nghề mộc bản; đình Xuân Phiến Thị gắn với nghề làm quạt; đình Lò Rèn với nghề rèn sắt…

Thông qua các hình thức sắp đặt, trình diễn, triển lãm, workshop tương tác và sự tham gia trực tiếp của nghệ nhân, những chất liệu truyền thống như sơn ta, chỉ tơ tằm, lụa, da thuộc, giấy dó, gỗ thị… được đưa vào không gian di sản theo những cách thể hiện mới.

Điều quan trọng là công chúng không chỉ đứng trước những hiện vật hay đọc những bảng giới thiệu lịch sử. Họ có thể tiếp cận nghề bằng chất liệu, kỹ thuật, sản phẩm và câu chuyện của chính những người đang thực hành nghề. Một thao tác thêu tay, một công đoạn chế tác sơn mài, một bản khắc gỗ hay kỹ thuật làm đồ da có thể trở thành điểm khởi đầu để người xem hiểu sâu hơn về lịch sử và giá trị của một phường nghề.

Đây cũng là cách đưa nghệ thuật ra khỏi những không gian trưng bày chuyên biệt để hòa vào đời sống. Những ngôi đình với chiều sâu lịch sử và tính cộng đồng, khi được kết hợp với nghệ thuật đương đại, có thể trở thành những không gian sáng tạo đặc biệt, nơi truyền thống không chỉ được nhắc lại mà còn được diễn giải, tái hiện và tiếp tục phát triển.

Tuy nhiên, đánh thức di sản không đồng nghĩa với việc biến đình thành địa điểm tổ chức sự kiện đơn thuần. Tính thiêng của không gian thờ tự, kiến trúc, cảnh quan, đồ thờ và các sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng cần được tôn trọng. Nghệ thuật phải tìm được cách cộng sinh với di sản, làm nổi bật những giá trị vốn có chứ không lấn át chúng.

Một ngôi đình chỉ thực sự sống khi vẫn duy trì được mối liên hệ với cộng đồng, khi người dân còn tìm thấy ở đó những giá trị tinh thần và khi các thế hệ tiếp nối có cơ hội hiểu, trân trọng những câu chuyện mà đình lưu giữ.

Kết nối mạng lưới trải nghiệm di sản

Một điểm mới trong cách tổ chức “Chuyện Đình trong Phố” là không dừng lại ở việc khai thác từng ngôi đình như những địa điểm triển lãm riêng biệt, mà hướng đến xây dựng một mạng lưới kết nối các không gian văn hóa, lịch sử và thương mại của Thăng Long – Hà Nội.

Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, dự án đặt các ngôi đình trong một trục kết nối rộng hơn, từ Văn Miếu – Quốc Tử Giám, hệ thống đình Tổ nghề phố cổ đến Chợ Đồng Xuân. Đây là ba không gian biểu tượng cho ba dòng chảy văn hóa của Thăng Long: Tri thức khoa bảng, năng lực sản xuất và sự phồn vinh của giao thương.

Nếu Văn Miếu – Quốc Tử Giám là nơi lưu danh các bậc hiền tài, các nhà khoa bảng thì những ngôi đình phố cổ lưu giữ câu chuyện về sự hình thành và phát triển của các nghề thủ công. Chợ Đồng Xuân lại là nơi hội tụ hàng hóa, sản phẩm từ các phường nghề, phản ánh sức sống thương mại của Kẻ Chợ. Kết nối ba không gian ấy cũng là cách kể một câu chuyện liền mạch về lịch sử phát triển đô thị, trong đó tri thức, nghề nghiệp và giao thương luôn có mối quan hệ hữu cơ.

Đáng chú ý, dự án còn mở rộng sang các không gian văn hóa, giáo dục và thương mại, trong đó có Trung tâm Giáo dục thường xuyên Nguyễn Văn Tố (phố Hàng Quạt), các tuyến phố nghề và khu vực Chợ Đồng Xuân. Tại mỗi điểm đến, những hoạt động triển lãm, trình diễn, workshop và giới thiệu sản phẩm được tổ chức theo đặc trưng riêng, tạo nên một hành trình khám phá đa dạng.

Cùng với “Chuyện Đình trong Phố”, dự án “Nghề qua Phố” được triển khai trên các tuyến Hàng Gai, Hàng Bạc, Hàng Chiếu, Hàng Cân, Hàng Thiếc, Hàng Trống, Hàng Mã, Hàng Đào, Hàng Buồm và Lãn Ông. Tại đây, các cửa hàng, xưởng nghề, cơ sở kinh doanh và không gian cộng đồng được khuyến khích tham gia trưng bày sản phẩm, trình diễn nghề, tổ chức workshop và kể chuyện về lịch sử phố nghề.

Hai dự án tạo nên sự bổ trợ tự nhiên. Nếu “Chuyện Đình trong Phố” đưa công chúng vào chiều sâu văn hóa, tín ngưỡng và ký ức nghề nghiệp thì “Nghề qua Phố” mở rộng câu chuyện ấy ra không gian thương mại và đời sống đương đại. Từ đình thờ Tổ nghề, du khách có thể tiếp tục hành trình đến các cửa hàng, xưởng thủ công, gặp gỡ nghệ nhân, tìm hiểu quy trình sản xuất và tiếp cận những sản phẩm được sáng tạo trên nền tảng kỹ thuật truyền thống.

Như vậy, thay vì chỉ tham quan một di tích rồi di chuyển sang điểm đến khác, du khách có thể trải nghiệm một hành trình văn hóa liên hoàn, trong đó mỗi địa điểm đóng góp một câu chuyện và một giá trị riêng.

Cách làm này mở ra khả năng phát triển những tour di sản chuyên đề có chiều sâu. Chẳng hạn, hành trình tìm hiểu nghề kim hoàn có thể bắt đầu tại đình Kim Ngân, tiếp nối qua phố Hàng Bạc và các cửa hàng, cơ sở chế tác. Hành trình khám phá nghề thêu, nghề dệt có thể kết nối những ngôi đình gắn với Tổ nghề, các không gian giới thiệu sản phẩm và xa hơn là những làng nghề truyền thống. Câu chuyện về lịch sử thương mại Kẻ Chợ có thể được kể qua đình Đồng Lạc, phố Hàng Đào, Hàng Bạc và Chợ Đồng Xuân.

Từ phố cổ, mạng lưới này còn có tiềm năng mở rộng đến các làng nghề ven đô Hà Nội. Bởi lịch sử nghề nghiệp của Thăng Long không thể tách rời những làng nghề đã cung cấp nhân lực, kỹ thuật và sản phẩm cho kinh thành qua nhiều thế hệ. Khi kết nối được không gian thờ Tổ nghề trong phố với nơi sản sinh ra các kỹ thuật thủ công ở làng quê, một hành trình du lịch văn hóa có chiều sâu sẽ được hình thành.

Đó không chỉ là du lịch tham quan cảnh quan hay kiến trúc, mà là du lịch trải nghiệm tri thức, kỹ năng, ký ức và đời sống cộng đồng.

Biến di sản thành nguồn lực cho kinh tế sáng tạo

Ở góc độ rộng hơn, “Chuyện Đình trong Phố” gợi mở một hướng tiếp cận quan trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo của Hà Nội: Chuyển từ tư duy bảo tồn từng di tích riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái kết nối di sản, sáng tạo, du lịch và thị trường.

Thực tế cho thấy: Những giá trị của di sản không chỉ nằm trong kiến trúc, hiện vật hay các tư liệu lịch sử. Di sản còn chứa đựng nguồn tri thức, kỹ năng, câu chuyện và bản sắc có thể trở thành chất liệu cho những sản phẩm văn hóa mới. Một ngôi đình gắn với nghề kim hoàn có thể khơi nguồn cảm hứng cho thiết kế trang sức; câu chuyện nghề thêu có thể được chuyển hóa thành những bộ sưu tập thời trang, sản phẩm thủ công ứng dụng; kỹ thuật sơn mài, mộc bản, làm quạt hay trạm khảm có thể được tiếp nối trong các sáng tạo nghệ thuật và thiết kế đương đại.

Khi nghệ nhân truyền thống có cơ hội hợp tác với nghệ sĩ, nhà thiết kế, những kỹ thuật vốn chỉ được lưu truyền trong phạm vi một cộng đồng nghề có thể tìm thấy những cách ứng dụng mới. Doanh nghiệp có thêm chất liệu để phát triển sản phẩm và thương hiệu, trong khi các không gian di sản trở thành địa điểm giới thiệu, trải nghiệm và kết nối sản phẩm với công chúng.

Đây chính là ý nghĩa của việc kết nối di sản với các hoạt động như “Kết duyên sáng tạo”: Đưa tri thức, kỹ thuật thủ công truyền thống gặp gỡ tư duy thiết kế hiện đại, tạo ra những sản phẩm vừa mang bản sắc văn hóa vừa có khả năng tiếp cận thị trường.

Tuy nhiên, để mô hình này không chỉ dừng lại ở một lễ hội hay một chuỗi hoạt động ngắn ngày, điều cần thiết là xây dựng cơ chế vận hành lâu dài. Mỗi ngôi đình cần có câu chuyện di sản được nghiên cứu, hệ thống tư liệu, nội dung thuyết minh và phương thức giới thiệu phù hợp. Các hoạt động triển lãm, trình diễn nghề, workshop, giáo dục di sản cần được tổ chức luân phiên, có lịch trình ổn định. Bản đồ số, mã QR, nền tảng thông tin đa ngôn ngữ cũng có thể giúp du khách chủ động tìm hiểu và lựa chọn hành trình.

Đặc biệt, cộng đồng phải được xác định là chủ thể của quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Người dân không chỉ là đối tượng phục vụ của hoạt động du lịch hay những người cho mượn không gian để tổ chức sự kiện. Họ cần được tham gia vào việc xây dựng nội dung, kể chuyện, tổ chức hoạt động và hưởng lợi từ những giá trị kinh tế được tạo ra.

Những nghệ nhân, người cao tuổi, gia đình có truyền thống làm nghề, chủ cửa hàng lâu năm chính là những người lưu giữ những câu chuyện sống động về lịch sử phố nghề. Khi họ được tham gia, di sản không chỉ có thêm sức sống mà còn bảo đảm tính xác thực. Cùng với đó, cần có cơ chế phân chia lợi ích hợp lý, trong đó một phần nguồn thu từ hoạt động văn hóa, du lịch được tái đầu tư cho bảo tồn di tích, duy trì hoạt động nghề và hỗ trợ cộng đồng.

Bởi suy cho cùng, giá trị của việc khai thác di sản không thể chỉ đo bằng số lượng sự kiện, lượng khách tham quan hay doanh thu dịch vụ. Một ngôi đình không nhất thiết phải liên tục tổ chức triển lãm, biểu diễn mới được coi là di sản sống. Điều cốt yếu là nơi ấy vẫn duy trì được chức năng tín ngưỡng, văn hóa, còn mối liên hệ với cộng đồng và có khả năng trao truyền những giá trị của mình đến các thế hệ tiếp theo.

Hà Nội có lợi thế đặc biệt khi những lớp trầm tích văn hóa không chỉ tập trung ở các công trình di sản quy mô lớn mà còn hiện diện trong từng con phố, ngôi đình, làng nghề và ký ức của cư dân. Những không gian tưởng chừng nhỏ bé, khi được kết nối đúng cách, có thể tạo nên những sản phẩm văn hóa có sức hấp dẫn và giá trị kinh tế.

Vì vậy, thành công của “Chuyện Đình trong Phố” sẽ không chỉ được đo bằng những tác phẩm nghệ thuật được trưng bày hay số lượng du khách tìm đến trong thời gian diễn ra lễ hội. Giá trị lâu dài hơn là sau sự kiện, những cánh cổng đình vẫn mở ra với công chúng; nghệ nhân vẫn có không gian thực hành, truyền dạy nghề; người dân vẫn tự hào kể câu chuyện về nơi mình sinh sống; những tuyến tham quan di sản tiếp tục được duy trì và các sản phẩm sáng tạo trên nền tảng nghề truyền thống có cơ hội tiếp cận thị trường.

Khi ấy, mỗi ngôi đình không còn là một điểm di tích đứng riêng lẻ giữa phố thị, mà trở thành một mắt xích trong mạng lưới văn hóa sống động của Thủ đô. Di sản không chỉ được gìn giữ để nhắc nhớ về quá khứ, mà còn trở thành nguồn lực sáng tạo, tạo sinh kế, nuôi dưỡng bản sắc và đóng góp cho tương lai của một Hà Nội sáng tạo.